دبی جدید خاورمیانه

جنگ ایران برای ترکیه هم تهدید بوده و هم فرصت. از یک طرف، قیمت نفت بالا رفته، تورم دوباره فشار آورده و بانک مرکزی ترکیه برای حفظ لیر ذخایر ارزی‌اش را خرج کرده است؛ از طرف دیگر، بسته‌شدن تنگه هرمز و ناامنی خلیج فارس، ترکیه را به مسیر جایگزین تجارت، انرژی، لجستیک و حتی سرمایه‌های فراری از خلیج فارس تبدیل کرده است.
ترکیه حالا می‌خواهد از موقعیت جغرافیایی خود استفاده کند: کشوری میان خاورمیانه ناآرام و اروپا، با بنادر، خطوط لوله، راه‌آهن‌های در دست طراحی، صنعت دفاعی رو‌به‌رشد و رؤیای تبدیل استانبول به مرکز مالی منطقه.
آیا جنگ کنار مرزها می‌تواند ترکیه را از یک اقتصاد پرریسک به یک معجزه اقتصادی تبدیل کند؟ مجله اکونومیست پاسخ محتاطانه ای به این پرسش داده است: فرصت وجود دارد، اما کافی نیست.
نکات اصلی این مقاله اکونومیست
جنگ ایران خسارت اقتصادی سنگینی به منطقه وارد کرده و طبق برآورد صندوق بین‌المللی پول، ۶۰۰ میلیارد دلار به ایران آسیب زده است.
ترکیه از جنگ هم ضربه خورده و هم فرصت به دست آورده است؛ نفت گران‌تر، تورم را بالا برده و فشار بر لیر را افزایش داده است.
در عین حال، بخشی از تجارت، گردشگری، حمل‌ونقل و سرمایه‌ای که از خلیج فارس خارج شده، به سمت ترکیه چرخیده است.
استانبول در حال تبدیل شدن به چهارراه تجاری میان آسیای مرکزی، خاورمیانه و اروپاست.
بسته‌شدن تنگه هرمز باعث رشد شدید حجم بار در بنادر ترکیه و افزایش اهمیت خطوط لوله عبوری از این کشور شده است.
ترکیه امیدوار است با پروژه‌های راه‌آهن، جاده و خطوط انرژی، سرمایه‌گذاری خارجی میلیارددلاری جذب کند.
مرکز مالی استانبول می‌خواهد بخشی از بانک‌ها، مشاوران و سرمایه‌های خلیج فارس را جذب کند.
اما اقتصاد ترکیه هنوز با تورم بالا، کاهش ذخایر ارزی، بی‌اعتمادی سرمایه‌گذاران و نگرانی از بازگشت سیاست‌های اقتصادی غلط روبه‌روست.
جنگ ایران؛ ویرانی برای منطقه، فرصت برای ترکیه؟
جنگ پشت سر خود خرابی اقتصادی به جا می‌گذارد. در چهار ماه گذشته، جنگ طبق برآورد صندوق بین‌المللی پول حدود ۶۰۰ میلیارد دلار به ایران خسارت زده است. همچنین تا ۷ درصد نیروی کار ایران شغل خود را از دست داده‌اند. اقتصاد همسایگان ثروتمند ایران در خلیج فارس نیز کوچک‌تر شده و ممکن است جنگ امسال حدود دو واحد درصد از رشد تولید ناخالص داخلی خاورمیانه کم کند.
اما ترکیه در موقعیتی متفاوت قرار دارد. این کشور یک اقتصاد بزرگ است که درست میان منطقه ناآرام خلیج فارس و اروپا نشسته است. برای ترکیه، جنگ در خلیج فارس هم آسیب داشته و هم فرصت.
از یک طرف، افزایش قیمت نفت در ماه آوریل تورم ماهانه ترکیه را برای دومین بار در یک سال به بالای ۴ درصد رساند. بانک مرکزی ترکیه نیز برای حمایت از لیر، بیش از نیمی از ذخایر ارزی خود را خرج کرد.
اما از طرف دیگر، بحران در همسایگی ترکیه می‌تواند فرصت تجاری ایجاد کند. یک مقام وزارت دارایی ترکیه به اکونومیست می‌گوید: خلیج فارس در ماه‌های اخیر کسب‌وکار زیادی را از دست داده و ترکیه فکر می‌کند می‌تواند بخشی از آن را جذب کند.
استانبول؛ چهارراه شلوغ‌تر از قبل
استانبول، و در معنای گسترده‌تر کل ترکیه، در حال تبدیل شدن به یک میدان چرخش تجاری میان آسیای مرکزی، خاورمیانه و اروپاست. اکونومیست می‌نویسد این مرکز تجاری شاید نسبت به شهرهای خلیج فارس فرسوده‌تر و کم‌ زرق‌وبرق‌ تر باشد، اما شلوغ و زنده است. در محله لوکس نیشانتاشی استانبول، برخی خریداران می‌گویند اگر جنگ نبود، احتمالاً اکنون در دبی بودند.
این جمله ساده، پیام مهم‌تری دارد: جنگ فقط مسیر نفت و کالا را تغییر نمی‌دهد؛ مسیر گردشگر، خریدار لوکس، سرمایه‌گذار و شرکت خدماتی را هم جابه‌جا می‌کند.
بنادر ترکیه زیر فشار بارهای تازه
در آن سوی بسفر، سومین پایانه بزرگ باری ترکیه تقریباً در آستانه لبریز شدن است. کارگران بندر، در زمان استراحت کوتاه قبل از اضافه‌کاری، به اکونومیست می‌گویند حجم بارها از زمان بسته‌شدن تنگه هرمز سه برابر شده است. بنادر ترکیه هرگز در فصل بهار چنین حجم بالایی از محموله را تجربه نکرده بودند.
در کنار بنادر، خطوط لوله نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. سوخت‌های فسیلی بیشتری از مسیر خطوط لوله‌ای عبور می‌کنند که از ترکیه می‌گذرند و اروپا را به تأمین‌کنندگان انرژی وصل می‌کنند. جریان نفت از خط لوله کرکوک-جیهان از عراق قرار است در ماه اوت سه برابر بیشتر از ماه آوریل باشد.
در واقع ترکیه می‌خواهد از همان چیزی سود ببرد که خلیج فارس را آسیب‌پذیر کرده است: وابستگی تجارت و انرژی جهان به گلوگاه‌های محدود.
احیای مسیرهای زمینی؛ از راه‌آهن حجاز تا جاده‌های تازه
ترکیه به همین مقدار قانع نیست. اکونومیست می‌نویسد کنترل ایران بر تنگه هرمز، طرح‌های دست‌کم سه خط راه‌آهن و شبکه جاده‌ای از خاورمیانه به اروپا را دوباره زنده کرده است. مقام‌های ترکیه امیدوارند این پروژه‌ها میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری خارجی جذب کنند.
یکی از این پروژه‌ها، راه‌آهن حجاز است؛ مسیری که می‌تواند نفت خام و مسافران را از عربستان سعودی جابه‌جا کند. مقام‌های ترکیه همچنین امیدوارند افزایش شمار گردشگران، مانند همان خریداران خارجی در استانبول، صنایع مختلفی از گردشگری تا سرگرمی را متحول کند.
در حوزه دفاعی نیز ترکیه دست پرتری دارد. صنعت دفاعی این کشور که در سال‌های اخیر با کمک‌های دولتی تقویت شده، در سال ۲۰۲۵ تقریباً به اندازه آلمان سلاح صادر کرده است. به گفته دو مقام ترک، از ماه فوریه سه کشور خلیج فارس مذاکراتی را برای خرید تسلیحات از ترکیه آغاز کرده‌اند.
رؤیای مرکز مالی استانبول
جایزه بزرگ دیگر برای ترکیه، جذب سرمایه‌گذارانی است که از خلیج فارس خارج می‌شوند. مرکز مالی استانبول یا IFC، مجموعه‌ای براق از برج‌های شیشه‌ای است که در سال ۲۰۲۳ افتتاح شد تا میزبان شرکت‌های مالی جهانی باشد. اما تا پیش از فوریه، این مرکز عمدتاً خانه بانک‌های دولتی و نهادهای تنظیم‌گر بود.
اکنون احمد احسان اردم، رئیس مرکز مالی استانبول، و محمد شیمشک، وزیر دارایی ترکیه، از علاقه ۴۰ بانک و شرکت مشاوره خلیج فارس برای ورود به این مرکز سخن می‌گویند. دولت ترکیه نیز در ماه مه برای خارجی‌ها معافیت‌های مالیاتی در نظر گرفت و امتیازهای ویژه‌ای برای ساکنان مرکز مالی استانبول ارائه کرد.
این دقیقاً همان چیزی است که عنوان مقاله اکونومیست به آن اشاره دارد: دبی روی بسفر؛ یعنی تلاش استانبول برای گرفتن بخشی از نقشی که دبی در اقتصاد منطقه بازی می‌کند.
اقتصاد ترکیه بهتر شده، اما هنوز شکننده است
اکونومیست اذعان می‌کند که مدیریت اقتصادی ترکیه نسبت به سال‌های قبل منطقی‌تر شده است. زیر نظر محمد شیمشک و فاتح کاراهان، رئیس بانک مرکزی، اقتصاد ترکیه دیگر به اندازه گذشته غیرعقلانی اداره نمی‌شود. چند سال پیش، رجب طیب اردوغان اصرار داشت که نرخ بهره بالاتر باعث تورم می‌شود؛ نظری که اقتصاد ترکیه را به مسیرهای پرهزینه‌ای کشاند.
اما در سال ۲۰۲۵ رشد اقتصادی ترکیه به ۳.۶ درصد رسید و تورم سالانه با کاهش ۲۴ واحد درصدی به ۳۵ درصد رسید. از فوریه به بعد، گردشگران و بارهای تجاری کمک کرده‌اند شوک انرژی تا حدی خنثی شود. آتش‌بس ماه آوریل نیز رشد قیمت‌ها را در ماه مه به فقط ۱.۷ درصد کاهش داد. با این حال، کار شیمشک و کاراهان هنوز سخت است.
فشار جنگ بر بودجه، ذخایر ارزی و لیر
جنگ به بودجه و تراز پرداخت‌های ترکیه فشار آورده است. معافیت‌های مالیاتی روی سوخت که برای مهار قیمت بالای انرژی استفاده شده‌اند، ممکن است معادل ۰.۶ درصد تولید ناخالص داخلی برای دولت هزینه داشته باشند.
از ژانویه تا آوریل، ذخایر ارزی ترکیه از ۷۹ میلیارد دلار به ۱۸ میلیارد دلار کاهش یافت؛ زیرا بانک مرکزی برای حفظ ثبات لیر، دلار فروخت. هرچند ذخایر اکنون تثبیت شده‌اند، اما اگر بانک مرکزی بدون جبران قبلی دوباره ذخایر بیشتری بفروشد، ممکن است اعتماد به این نهاد کاهش یابد.
چنین وضعیتی می‌تواند دوباره تورم را بالا ببرد و در نهایت دولت را به سمت کنترل سرمایه سوق دهد؛ همان چیزی که سرمایه‌گذاران خارجی از آن می‌ترسند.
سرمایه‌گذاران هنوز به ترکیه اعتماد کامل ندارند
برخی سرمایه‌گذاران غربی نگران‌اند که ترکیه دوباره به سیاست‌های مالی و پولی اشتباه گذشته بازگردد؛ به‌ویژه چون گفته می‌شود محمد شیمشک، چهره معقول‌تر تیم اقتصادی، با اردوغان دچار اختلاف شده است.
از زمان آغاز جنگ ایران، خارجی‌ها دست‌کم ۱۰ میلیارد دلار از ترکیه خارج کرده‌اند.
این رقم نشان می‌دهد که فرصت‌های ناشی از جنگ، هنوز برای تغییر کامل تصویر ترکیه کافی نبوده‌اند. ترکیه می‌خواهد مقصد سرمایه‌های گریزان از خلیج فارس باشد، اما خودش همچنان از نگاه بسیاری از سرمایه‌گذاران یک مقصد پرریسک است.
همه فراری‌های خلیج فارس استانبول را انتخاب نمی‌کنند
اکونومیست تأکید می‌کند که بسیاری از کسانی که از خلیج فارس خارج می‌شوند، مقصدهای دیگری را ترجیح می‌دهند. مدیران صندوق‌های پوشش ریسک که از دبی می‌گریزند، معمولاً میامی و میلان را به استانبول ترجیح می‌دهند. مدیران ثروتمندی که به دنبال مدارس خوب برای فرزندانشان هستند، بیشتر به لندن یا ژنو نگاه می‌کنند.
گفت‌وگو با حدود دوازده نفر از ساکنان تازه مرکز مالی استانبول نیز نشان می‌دهد بیشتر آن‌ها کمتر از ۵۰ نفر در استانبول استخدام کرده‌اند. بسیاری از خریداران خارجی در نیشانتاشی هم نمی‌گویند که قصد بازگشت دارند.
رشد لجستیک و کشتیرانی مهم است، اما این بخش‌ها کمتر از یک‌دهم اقتصاد ترکیه را تشکیل می‌دهند. بنابراین به‌تنهایی نمی‌توانند کل اقتصاد ترکیه را متحول کنند.
فرصت تاریخی، نه معجزه اقتصادی
جنگ در همسایگی ترکیه به این کشور فرصتی داده تا از شهرت خود به‌عنوان یک اقتصاد آشفته و پرریسک فاصله بگیرد. ترکیه می‌تواند از موقعیت جغرافیایی، بنادر، خطوط لوله، صنایع دفاعی، مرکز مالی استانبول و ناامنی خلیج فارس استفاده کند. (منبع – Economist)
اما تبدیل شدن به یک شگفتی اقتصادی به چیزی بیش از جنگ در همسایگی نیاز دارد. ترکیه باید اعتماد سرمایه‌گذاران را بازسازی کند، تورم را مهار کند، ذخایر ارزی خود را تقویت کند و نشان دهد سیاست‌گذاری اقتصادی‌اش دوباره اسیر تصمیم‌های غیرعقلانی نخواهد شد.
اگر تورم بالا، ذخایر ارزی ضعیف، سیاست‌گذاری بی‌ثبات و خروج سرمایه ادامه داشته باشد، حتی بهترین موقعیت جغرافیایی هم نمی‌تواند یک کشور را به “دبی بعدی” تبدیل کند.